image001-17

Πρόληψη εξάρτησης

Written by geroskipou on . Posted in Άρθρα

«Πρόληψη Ουσιοεξάρτησης στην Εφηβεία: Προς Ένα Μοντέλο Σύγκλισης Δράσεων στο Τοπικό Επίπεδο»

Δέσποινα Κοχλιού[*] Αθηνά Αναστασίου**

image001-17Το ζήτημα της ουσιοεξάρτησης είναι πολυπαραγοντικό. Συνδέεται με ψυχοκοινωνικούς, βιολογικούς, οικογενειακούς, οικονομικούς και πολιτιστικούς παράγοντες. Ο σχεδιασμός μιας προληπτικής παρέμβασης θα πρέπει να απευθυνθεί σε όλους αυτούς τους παράγοντες. Για αυτόν το λόγο είναι τόσο δύσκολο το έργο της πρόληψης. Στον 21ο αιώνα η πρόληψη αποτελεί μόνη της μια διε-επιστήμη, μια βάση όπου άλλες επιστήμες συναντώνται με έναν κοινό στόχο. Το άρθρο αυτό, λοιπόν, επιχειρεί να μελετήσει τη δυνατότητα ανάπτυξης ενός μοντέλου συνεργασίας και σύγκλισης δράσεων στο τοπικό επίπεδο με βάση τα ευρήματα ποιοτικής έρευνας για την ανάπτυξη και δικτύωση των υπηρεσιών πρόληψης στην Κύπρο.

Το κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο μιας κοινωνίας καθορίζει τι είναι εφικτό και τι όχι, όσο αφορά στον τρόπο εξέλιξης της χρήσης, κατάχρησης και εθισμού στις ουσίες. Η πρόληψη της χρήσης των ναρκωτικών αποτελεί ένα εξέχον παράδειγμα του πόσο επιρρεπείς είναι ορισμένοι τομείς της πρακτικής της πρόληψης στις απόψεις και συλλογικές αξίες που προωθούνται από διάφορες κοινωνικές ομάδες- στη συγκεκριμένη περίπτωση, απόψεις για τη χρήση ουσιών. Αυτή η ευθυγράμμιση με κοινωνικές συγκρούσεις και νόρμες αναπόφευκτα αναδεικνύει εγγενή και θεσμικά εμπόδια στην ελεύθερη ροή της πρόληψης, αλλά έχει και τα πλεονεκτήματά της (Canning et al., 2004).

Ο στόχος του έργου της πρόληψης είναι η βελτίωση της δημόσιας και ψυχικής υγείας. Αξίζει, λοιπόν, να διασαφηνίσουμε και να επεξηγήσουμε μερικές έννοιες που ισχύουν όσο αφορά στις μορφές της πρόληψης στον τομέα της ουσιοεξάρτησης. Η πρόληψη διακρίνεται σε καθολική, που απευθύνεται στο γενικό πληθυσμό, σε επιλεκτική, που επικεντρώνεται σε ειδική ομάδα/στόχο και σε ενδεδειγμένη που παρεμβαίνει για στήριξη ατόμων για τα οποία υπάρχουν ενδείξεις χρήσης ουσιών ή άλλων σχετικών προβλημάτων συμπεριφοράς, αλλά που όμως δεν έχουν διαγνωστεί ως εξαρτημένα (ΑΣΚ, 2006, 2009).

image002-17image003-17Ο σκοπός μπορεί να είναι η άμεση προαγωγή μιας συγκεκριμένης συμπεριφοράς (όπως η παύση ή η ριζική άρνηση του καπνίσματος) ή η ενίσχυση της προσωπικότητας. Εδώ πρέπει να συνυπολογιστεί ο βαθμός στον οποίο το άτομο είναι ικανό να ελέγξει τις παρορμήσεις του και πρόθυμο να δεχτεί τις συνέπειες της συμπεριφοράς του εφόσον αυτή επηρεάζει και άλλους ανθρώπους. Αυτή η έμφαση στη στάση ως προς τη ζωή και τις κοινωνικές δεξιότητες μπορεί να παίξει σημαντικό ρόλο στην απόφαση του ατόμου να απαρνηθεί την ανεύθυνη συμπεριφορά του στο μέλλον, λ.χ. όσο αφορά στη χρήση παρανόμων ουσιών (Britton & Noor, 2003). Σε αυτό το πλαίσιο, η δόμηση του ατομικού χαρακτήρα είναι ο ενδιάμεσος στόχος του έργου της πρόληψης και η αποφυγή των ουσιών το αποσκοπούμενο αποτέλεσμα. Καθίσταται αμέσως σαφές ότι το έργο της πρόληψης είναι το αποτέλεσμα συνδυασμένης δράσης διαφορετικών ανθρώπων: η διαμόρφωση του χαρακτήρα των νεαρών ατόμων δεν είναι μόνο αρμοδιότητα των υπηρεσιών κοινωνικής φροντίδας ή υγείας ούτε των ειδικών στο πεδίο των ουσιοεξαρτήσεων, αλλά των γονέων και των δασκάλων (Offord, 2000).

Η εφαρμογή όμως στρατηγικών πρόληψης είναι κάτι που αφορά την ίδια την πολιτεία και τους θεσμούς της. Δεν αφορά μόνο τις εξειδικευμένες υπηρεσίες του κράτους ή του τρίτου τομέα στο θέμα αυτό αλλά θα πρέπει να ενδιαφέρει και να κινητοποιεί όλα τα κοινωνικά συστήματα που απαρτίζουν τον κοινωνικό ιστό που μέσα του γεννιούνται, ανατρέφονται και εκπαιδεύονται τα παιδιά και οι νέοι (Burkhart, & Matt, 2003). Η διεθνής εμπειρία έχει καταδείξει ότι η πληροφόρηση για τα ναρκωτικά πολλές φορές λειτουργεί σαν διαφήμιση. Η ενημέρωση για ένα θέμα δεν συνεπάγεται ούτε κατανόηση του φαινομένου ούτε αλλαγή συμπεριφοράς. Για αυτόν το λόγο δεν θα πρέπει να γίνεται αποσπασματικά από φορείς μη επιστημονικούς. Είναι απαραίτητη η ξεκάθαρη πολιτική βούληση ώστε να επιτευχθεί συνεργασία με όλους τους φορείς, επιστημονικούς και μη και να μετέχει όλη η κοινότητα (Κοχλιού & Σπανέας, 2011). Γιατί η πρόληψη αφορα ποιότητα ζωής, στάση ζωής και αλλαγή.

Αποτελέσματα έρευνας για το βαθμό δικτύωσης των υπηρεσιών για την πρόληψη της ουσιοεξάρτησης στην εφηβεία

image004-17Σκοπός της έρευναςήταν η διερεύνηση των προγραμμάτων πρόληψης ουσιοεξαρτήσεων για εφήβους στο Δημόσιο, Ιδιωτικό και Εθελοντικό τομέα, καθώς και των δράσεων που αναλαμβάνουν στον τομέα της καθολικής πρόληψης των ουσιοεξαρτήσεων σε τοπικό επίπεδο. Επίσης, μελετήθηκαν διεξοδικά και εκτενέστερα τα δίκτυα συνεργασίας που αναπτύσσουν οι αρμόδιοι φορείς στον τομέα της καθολικής πρόληψης των ναρκωτικών στους τρεις τομείς και τους τρόπους συνεργασίας και τις δράσεις που αναλαμβάνουν από κοινού για τη μείωση ή και εξάλειψη του φαινομένου. Με αυτό τον τρόπο επιδιώχθηκε η σφαιρική παρουσίαση της εικόνας που επικρατεί σχετικά με το βαθμό δικτύωσης και συνεργασίας των υπηρεσιών και κατά πόσο οι πολιτικές του κράτους λειτουργούν ικανοποιητικά, ώστε να διευκολύνουν και να συντηρούν αυτήν τη συνεργασία. Η μεθοδολογία που χρησιμοποιήθηκε για την πραγματοποίηση της συγκεκριμένης έρευνας ήταν ποιοτική μέσω ημι-δομημένων συνεντεύξεων που διενεργήθηκαν με λειτουργούς πρόληψης.

Τα κύρια συμπεράσματα της έρευνας αφορούσαν περιληπτικά τα εξής: α) Σε κάποιες υπηρεσίες διαπιστώθηκε ότι υπάρχει επαρκής συνεργασία και σε κάποιες άλλες υπάρχουν περιθώρια βελτίωσης. Για την επίτευξη αυτού του στόχου είναι σημαντικό να δημιουργηθούν σαφή πλαίσια εργασίας, ώστε να αποφεύγεται η αλληλοεπικάλυψη. β) Όσο αφορά τους παράγοντες που παρεμποδίζουν την παροχή προληπτικών προγραμμάτων συνοψίζονται στην έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και την ανεπάρκεια των οικονομικών πόρων. Η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού στις πλείστες υπηρεσίες προκαλεί φόρτο και μειωμένη απόδοση εργασίας. γ) Για τη σωστή λειτουργία των προγραμμάτων και αναβάθμιση τους επισημάνθηκε ότι θα πρέπει να γίνεται αξιολόγηση τους ανά τακτά χρονικά διαστήματα, ώστε να διερευνάται η αποτελεσματικότητα και η αποδοτικότητά τους. δ) Όσο αφορά την καλύτερη στρατηγική ανάπτυξης των υπηρεσιών για την παροχή προληπτικών προγραμμάτων σε τοπικό και εθνικό επίπεδο διατυπώθηκε η κοινή άποψη από τις πλείστες υπηρεσίες ότι θα πρέπει να γίνει εκτίμηση των αναγκών της κοινότητας και στη συνέχεια να σχεδιαστούν τα κατάλληλα προγράμματα σύμφωνα με τις ανάγκες που έχουν εντοπιστεί. ε) Όσο αφορά την παροχή προληπτικών προγραμμάτων εντός της κοινότητας εντοπίζονται διάφορα κενά. Οι ίδιες οι τοπικές αρχές δεν αναλαμβάνουν συγκεκριμένες προληπτικές δράσεις. Εμπόδιο στην εφαρμογή προληπτικών δράσεων μέσα στα πλαίσια της κοινότητας είναι η έλλειψη του κατάλληλου θεσμικού και οργανωτικού πλαισίου που θα δίνει την εξουσία στις ΑΤΑ να ενεργήσουν, να σχεδιάσουν και να θέσουν σε εφαρμογή τα ανάλογα προγράμματα για μείωση ή εξάλειψη σε κάποιο βαθμό του προβλήματος. Παράλληλα για να λειτουργήσει η τοπική κοινότητα ως αυτόνομη θα πρέπει να έχει και τους κατάλληλους πόρους για να μπορέσει να υλοποιήσει τις ανάλογες δράσεις. Σημαντική είναι η ανάπτυξη μιας αποκεντρωτικής φιλοσοφίας, όπου θα παρέχονται προγράμματα περισσότερο σε τοπικό επίπεδο και σε στοχοθετημένες ομάδες υψηλού κινδύνου.

Με βάση τα όσα ήδη αναφέρθηκαν η στρατηγική για την πρόληψη θα μπορούσε να στηριχθεί σε ένα πλαίσιο το οποίο συμπεριλαμβάνει τα παρακάτω στάδια:

  1. Εκτίμηση αναγκών της τοπικής κοινωνίας: Αυτό σε πρακτικό επίπεδο σημαίνει ότι στην κάθε τοπική κοινωνία θα πρέπει να ενισχυθεί η προσπάθεια επιστημονικής καταγραφής και εκτίμησης αναγκών της, έτσι ώστε έχοντας μπροστά μας έναν αξιόπιστο κοινωνικό χάρτη να μπορούμε να σχεδιάσουμε μακροπρόθεσμες στρατηγικές παρέμβασης που να απαντούν στις πραγματικές ανάγκες της τοπικής κοινωνίας.
  2. Οικοδόμηση Ικανοτήτων: αναφέρεται τόσο στην αναγνώριση πιθανών πόρων της κοινότητας όσο και στην απόκτηση νέων ικανοτήτων μέσω εκπαίδευσης οι οποίες θα συμβάλλουν αποφασιστικά στην επίτευξη του στόχου, όπως η λήψη αποφάσεων, η δικτύωση, η αναγνώριση κινδύνων, ευκαιριών, απειλών κλπ.
  3. Η ανάπτυξη του στρατηγικού σχεδίου θα βασιστεί εν πολλοίς στα δυο προηγούμενα στάδια δηλαδή στις ανάγκες και τις ικανότητες που ήδη υπάρχουν για να κατασκευαστεί η αντίστοιχη παρέμβαση της οποίας η εφαρμογή θα επιλύσει ένα συγκεκριμένο ζήτημα.
  4. Η εφαρμογή φυσικά αναφέρεται στην υλοποίηση του προγράμματος παρέμβασης το οποίο τοποθετείται σε ένα συγκεκριμένο χρονικό και τοπικό πλαίσιο με δραστηριότητες οι οποίες ανάλογα με τις ανάγκες μπορεί να απευθύνονται στο γενικό πληθυσμό της κοινότητας ή σε μια συγκεκριμένη ομάδα στόχου, π.χ. κορίτσια ηλικίας 14-16 ετών που ζουν στην τάδε περιοχή.
  5. Τέλος η αξιολόγηση του στρατηγικού σχεδίου η οποία μπορεί να λάβει διάφορες μορφές ανάλογα με τη διάρκεια του προγράμματος και τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα.

image005-17



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αντιναρκωτικό Συμβούλιο Κύπρου, (ΑΣΚ), (2004). Εθνική Στρατηγική για τα Ναρκωτικά 2004-2008, Λευκωσία.

Αντιναρκωτικό Συμβούλιο Κύπρου, (ΑΣΚ), (2006). Οδηγός Προγραμμάτων Πρόληψης; Καθολική; Επιλεκτική; Ενδεικνυόμενη, μη- δημοσιευμένο.

Αντιναρκωτικό Συμβούλιο Κύπρου, (ΑΣΚ), (2009). Εθνική Στρατηγική για τα Ναρκωτικά 2009-2012, Λευκωσία.

Britton, J. & Noor, S., (2003). Firststepsinidentifyingyoungpeople’s substance related needs. London: Home Office.

Burkhart, G. & Matt, B., (2003) Community-based drug prevention programmes from EDDRA.http://eddrapdf.emcdda.org/community_projects_from_EDDRA.pdf [accessed 09/05/11]

Canning U, Millward L, Raj, T., & Warm, D., (2004) Drug use prevention among youngpeople: a review of reviews. London: Health Development Agency.

Κοχλιού, Δ. & Σπανέας, Σ., (2011). Ηλεκτρονική Δικτύωση Κοινωνικών Υπηρεσιών. Κοινωνική Εργασία, τ. 101, σελ: 6-15. Σύνδεσμος Κοινωνικών Λειτουργών Ελλάδος.

National Institute on Drug Abuse, (2003). Preventing Drug Use among Children and Adolescents: A Research- Based Guide for Parents, Educators and Community Leaders. US Department of Health and Human Services.

Offord, D. R., (2000). Selection of Levels of Prevention. Addictive Behaviours, Vol.25, No.6, pp 833- 842.

Τσιάντης, Ι., (1998). «Βασική Παιδοψυχιατρική: Εφηβεία», Αθήνα: Καστανιώτης.



[*] Η Δρ. Δέσποινα Κοχλιού είναι Λέκτορας Κοινωνικής Εργασίας στο Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.

** Η Αθηνά Αναστασίου είναι απόφοιτη του Προγράμματος Κοινωνικής Εργασίας του Πανεπιστημίου Λευκωσίας.

geroskipou

This information box about the author only appears if the author has biographical information. Otherwise there is not author box shown. Follow YOOtheme on Twitter or read the blog.

Pafos 2017

Cyprus Tourism Organisation

Bus Schedule